Zaburzenia adaptacyjne – problem w różnym wieku

Często słyszymy lub powtarzamy powiedzenie: „Co nas nie zabije, to nas wzmocni”. Zwykle pojawia się ono wtedy, gdy po raz pierwszy mierzymy się z trudną sytuacją życiową. Choć zmiany i wyzwania są nieodłączną częścią życia, nie zawsze potrafimy sobie z nimi poradzić tak dobrze, jakbyśmy tego chcieli. Każdy człowiek czuje się mniej komfortowo w nowych, nieznanych okolicznościach – i jest to całkowicie naturalne.

Problem pojawia się wtedy, gdy stres związany z daną sytuacją zaczyna nas przerastać i utrudnia codzienne funkcjonowanie. W takich przypadkach możemy mieć do czynienia z zaburzeniami adaptacyjnymi, czyli reakcją organizmu i psychiki na zmiany lub wydarzenia, które przekraczają nasze aktualne możliwości radzenia sobie.                         Zaburzenia adaptacyjne wiążą się z subiektywnym poczuciem dyskomfortu, napięcia emocjonalnego i trudności w przystosowaniu się do nowej rzeczywistości. Choć nie są chorobą psychiczną w klasycznym znaczeniu, potrafią znacząco obniżyć jakość życia.

Gdy życie zaskakuje – możliwe przyczyny zaburzeń adaptacyjnych

Zaburzenia adaptacyjne mogą pojawić się w odpowiedzi na bardzo różne wydarzenia. Nie zawsze muszą to być sytuacje jednoznacznie traumatyczne – czasem wystarczy zmiana, która burzy dotychczasowy porządek i poczucie bezpieczeństwa.

Do najczęstszych czynników wywołujących zaburzenia adaptacyjne należą m.in.:

• śmierć bliskiej osoby i żałoba,

• rozwód lub separacja,

• ciąża i rodzicielstwo,

• długotrwała rozłąka,

• utrata pracy lub problemy finansowe,

• przejście na emeryturę,

• rozpoczęcie nauki lub nowej pracy,

• poważna choroba, np. nowotwór,

• wypadek komunikacyjny, pożar lub inne nagłe zdarzenie losowe,

• migracja, zmiana kraju zamieszkania,

• status uchodźcy.

Takie doświadczenia mogą zachwiać dotychczasowym systemem wartości, poczuciem tożsamości i stabilności życiowej. Dla jednych staną się impulsem do rozwoju osobistego, dla innych – źródłem kryzysu, z którym trudno poradzić sobie samodzielnie.

Każdy reaguje inaczej

Zaburzenia adaptacyjne mogą dotyczyć każdego – zarówno dzieci, młodzieży, jak i dorosłych. Ich przebieg oraz nasilenie są jednak bardzo indywidualne. To, co dla jednej osoby będzie jedynie trudnym okresem, dla innej może stać się źródłem poważnych problemów emocjonalnych.

Sposób reagowania na stres zależy m.in. od:

• progu tolerancji na stres i frustrację,

• wcześniejszych doświadczeń życiowych,

• wsparcia społecznego,

• wrażliwości emocjonalnej,

• aktualnej kondycji psychicznej i fizycznej.

Odnalezienie się w nowej sytuacji bywa ogromnym wyzwaniem, zwłaszcza gdy zmiana nastąpiła nagle lub była niezależna od naszej woli.

Objawy zaburzeń adaptacyjnych

Zaburzenia adaptacyjne mogą manifestować się na wiele sposobów – emocjonalnych, poznawczych i somatycznych. Do najczęściej występujących objawów należą:

• drażliwość i wybuchy gniewu,

• podenerwowanie i napięcie psychiczne,

• nadmierne zamartwianie się,

• obniżony nastrój, przygnębienie lub smutek,

• uczucie lęku i niepokoju,

• poczucie bezradności i utraty kontroli,

• skłonność do dramatyzowania i wyolbrzymiania problemów,

• problemy ze snem, bezsenność,

• spadek apetytu lub objawy somatyczne związane ze stresem,

• trudności w wykonywaniu codziennych obowiązków.

U młodzieży zaburzenia adaptacyjne często przybierają postać zaburzeń zachowania, takich jak agresja, konflikty z otoczeniem, wagary czy kradzieże. Z kolei u młodszych dzieci mogą występować objawy regresji, np. nocne moczenie się, ssanie kciuka czy zwiększona zależność od opiekunów.

Gdy silny stres nie ustępuje

Zaburzenia adaptacyjne zwykle rozwijają się w ciągu miesiąca od wystąpienia stresującego wydarzenia. W większości przypadków objawy stopniowo ustępują w ciągu kolejnych sześciu miesięcy, gdy osoba przystosowuje się do nowej sytuacji.

Jeśli jednak trudności utrzymują się dłużej, nasilają się lub zaczynają znacząco utrudniać codzienne funkcjonowanie, warto rozważyć skorzystanie z pomocy specjalisty. Psycholog lub psychiatra może ocenić, czy mamy do czynienia z przedłużoną reakcją depresyjną lub lękową.

W takich sytuacjach pomocna bywa psychoterapia podtrzymująca, której celem jest:

• stabilizacja nastroju,

• redukcja napięcia i lęku,

• wsparcie w adaptacji do nowej rzeczywistości,

• odbudowa poczucia bezpieczeństwa i kontroli.

W niektórych przypadkach konieczne może być również leczenie farmakologiczne, np. lekami przeciwdepresyjnymi lub przeciwlękowymi, zawsze pod kontrolą lekarza psychiatry.

Czy da się zapobiec zaburzeniom adaptacyjnym?

Zaburzeniom adaptacyjnym nie da się całkowicie zapobiec – zmiany i kryzysy są naturalną częścią życia. Można jednak wzmacniać swoją odporność psychiczną i uczyć się skuteczniejszych sposobów radzenia sobie ze stresem.

Pomocne bywają:

• dbanie o regularny odpoczynek i sen,

• rozmowy z bliskimi osobami,

• aktywność fizyczna,

• techniki relaksacyjne,

• realistyczne spojrzenie na sytuację,

• akceptacja emocji zamiast ich tłumienia.

Najważniejsze jest jednak to, by nie zostawać z problemem samemu. Sięgnięcie po pomoc nie jest oznaką słabości, lecz wyrazem troski o własne zdrowie psychiczne.